حج مهمترین پایگاه تبلیغاتى

 
حج، داراى ابعاد و جهات گوناگون است. حج عبادت و پرستش حق است، در بهترین و زیباترین صورت ممكن. حج نیایش در برابر خداى با عظمت است، در بهترین شكل. عبادت و پرستش حق و نفى و پرستش غیراو، در تمامى اعمال حج نمایان و آشكاراست. حج داراى ابعاد: معنوى، سیاسى، فرهنگى، اجتماعى، اقتصادى است ولى آنچه ما دراین بخش در پى آنیم، اشاره اى به نقش تبلیغى این كنگره عظیم اسلامى است. آیات و روایات، سیره پیامبر(ص) وائمه معصومین(ع) مبین این نكته است كه از مهمترین فوائد حج، تبلیغ و رساندن پیام اسلام است. سخن را دراین بعداز حج، از قرآن كریم و دعوت موسس كعبه حضرت ابراهیم(ع)، براى زیارت خانه خدا آغاز مى كنیم:

1- « واذن فى الناس یاتوك رجالا و على كل ضامر یاتین من كل فج عمیق لیشهدوا منافع لهم و بذكروااسم الله فى ایام معلومات » (سوره حج , آیه 27) ترجمه: ما، به ابراهیم گفتیم: مردم را به حج دعوت كن، تا پیاده و سواره بر مركبهاى لاغراز راه دور بیایند و شاهد منافع گوناگون خویش دراین برنامه حیات بخش باشند و خداى را در روزهاى معین یاد كنند. ازاین كه جمله( لیشهدوا منافع لهم) در برابر( یذكروااسم الله) آمده است مى فهمیم كه حج داراى دو بعداست: بعد عبادى كه در ذكر و یاد خدا، تجسم و تبلور مى یابد و بعداجتماعى كه مشاهده منافع، بیانگر آن است. واژه منافع، بدون قید و مطلق آمده است، تا شامل هر نوع منفعت: اعم ازاقتصادى، سیاسى، فرهنگى و تبلیغى باشد. اگر تزكیه و تقرب الى الله منفعت است، بیان معارف اسلام و دعوت مردم به اسلام ناب محمدى( ص) دعوت به اتحاد، دعوت به تحرك و مبارزه با ظلم و ظالم، بیان مشكلات مسلمانان و چاره جویى براى آن، نیزاز بزرگترین منافع است. شیخ محمود شلتوت در تفسیراین آیه شریفه مى گوید: (.. .. منافعى كه حج وسیله شهود و تحصیل آن مى باشد و به صورت نخستین فلسفه حج در آمده است، یك مفهوم گسترده و جامعى است كه هرگز در نوع و یا خصوصیتى خلاصه نمى گردد، بلكه این جمله با عمومیت و شمولى كه دارد، همه منافع فردى واجتماعى را در بر مى گیرداگر تزكیه نفس و تقرب به سوى خدا منفعت است، مشاوره و ترسیم خطوط گسترش علم و فرهنگ نیز منفعت است. اگراین دو منفعت به شمار مى روند دعوت مسلمانان به اینكه همگى توان خود را در گسترش اسلام متمركز سازند نیز، منفعت به شمار مى رود... این منافع به مقتضاى زمان واوضاع مسلمانان، در هر زمان فرق مى كند). نكته قابل دقت در آیه شریفه این است كه: خداوند، تبارك و تعالى، جمله( یشهدوا منافع لهم)... را كه بیانگرابعاد سیاسى، اجتماعى، نظامى، فرهنگى، تبلیغى واقتصادى حج است، بر جمله( یذكروا اسم الله)... كه ترسیم گر بعد عبادى آن است مقدم داشته است واین مى فهماند كه بعد سیاسى فرهنگى حج ازاهمیت بیشترى برخورداراست، بنابراین، حج را نباید یك عبادت محض بدون این كه با زندگى پیوندى داشته باشد، به شمار آورد.

. 2 « ان اول بیت وضع للناس للذى ببكه مباركا و هدى للعالمین فیه آیات بینات » (سوره آل عمران , آیه 96) ترجمه: نخستین خانه اى كه براى مردم بنا شد، در سرزمین مكه است كه پر بركت و مایه هدایت جهانیان است. دراین آیه شریفه بر هدایتگرى كعبه تاكید شده است.

بعد تبلیغى حج از نگاه روایات
روایات ماثوره از پیامبرگرامى اسلام( ص) وائمه معصومین( ع) دراین بعداز حج (تبلیغى ) بسیاراست كه به چهار دسته تقسیم می شوند:
1. برخى از روایات، شناخت اسلام و شناساندن آن، شناخت آثار رسول خدا(ص) واخبار او، شناخت سیره و روایات ائمه معصومین( ع) راازاساسى ترین و مهمترین اهداف این مراسم بزرگ ذكر كرده انداز جمله: امام صادق(ع) مى فرماید: « فجعل فیه الاجتماع من المشرق والمغرب لیتعارفوا و لتعرف آثار رسول الله و تعرف اخباره و یذكر ولاینسى و لوكان كل قوم یتكلمون على بلادهم و ما فیها هلكوا و ضربت البلاد و سقط الجلب والارباح و عمیت الاخبار و لم یقفوا على ذلك فذلك عله الحج » ترجمه: در سرزمین مكه، اجتماعى از شرق و غرب پدید آورد، تا همدیگر را بشناسند و آثار رسول خدا(ص) واحادیث واخباراو شناخته شود و در آنجا مورد تذكر قرار گیرد تا فارموش نشود و در آنجا مورد تذكر قرار گیرد تا فراموش نشود. اگر هر گروهى به آنچه در سرزمین هاى خود جریان دارد تكیه مى كردند نابود مى شدند و شهرها رو به ویرانى مى گذاشت وامر تجارت و بازرگانى به تباهى مى گرائید و گزارشات واخبار به دست افراد نمى رسید،این است فلسفه حج. بااندك توجه به این روایت وامثال آن، مى فهمیم كه حج داراى ابعاد علمى، سیاسى، و فرهنگى واقتصادى است. در حقیقت موسم حج حلقه اتصالى است میان مسلمانان كه ازاین طریق به شناخت اسلام راستین، اسلام رسول الله( ص) مى پردازند واخبار واوضاع جارى جهان را مورد نقد و بررسى قرار داده و به تبادل نظر مى پردازند.
امام رضا( ع) ضمن بر شمردن آثار و فوائد حج مى فرماید: «. .. مع مافیه من التفقه و تقل اخبارالائمه الى كل صقع و ناحیه كما قال الله عزوجل: فلولا نفر من كل فرقه مهم طائفه لیتفقهوا فى الدین و لینذروا قومهم اذا رجعواالیهم لعلهم یحذرون » ترجمه: از فوائد حج، تفقه و شناخت دین و گرفتن پیام واخبارائمه معصومین( ع) و رساندن آن به همه نقاط دور دست و همه شهرها مى باشد. سپس امام رضا( ع) به آیه شریفه( فلولا نفر من كل فرقه)... استشهاد مى كند. امام، بااستشهاد به این آیه شریفه كسانى كه توفیق این سفرالهى را پیدا مى كنند تشویق و ترغیب مى كند كه بایدازاین پایگاه عظیم توحیدى بهره هاى لازم را ببرند واسلام زندگى ساز و تحرك آفرین را بشناسند و حلال و حرام آن را بیاموزند و در بازگشت، به عنوان یك مبلغ دین، آنچه را آموخته اند براى مردم تبین و تشریح كنند، تا مردم از سخنان آنان پند واندرز گرفته و تحدیز شوند.

2. برخى دیگراز روایات به طور مطلق، كعبه را موجب تحكیم و تقویت دین مى داند. این گونه تعابیر، پیوند مستقیم با بعد تبلیغى، هدایتى حج دارد. از جمله: على(ع)، در نهج البلاغه، مراسم حج رااز عوامل پیشرفت اسلام و نیرومند ساختن مبانى دین معرفى كرده مى فرمایند: « الحج تقویه للدین » ترجمه: حج تقویتى است براى اسلام. و نیز مى فرماید: « جعله سبحان علما للاسلام » ترجمه: خداوند حج را پرچم اسلام قرارداده است. « العلم ینصب فى الفلوات تهتدى به الضاله » ترجمه: علم چیزى است كه در بیابانهاى وسیع نصب مى شود تا گمشدگان به وسیله آن علامت، هدایت شوند و راه رااز بیراهه بشناسند. على( ع) كه مى فرماید: كعبه براى اسلام علامت و نشانه است یعنى، اگر كسانى براى شناخت اسلام راستین علامت و نشانه بخواهند، بایداز علامت و نشانه كعبه استفاده كنند و به خواسته خویش دست یابند. مسلمانان با شركت در مراسم حج، مناسك واعمال آن را فرا مى گیرند و با بخشى از اسلام آشنا مى شوند و با تماس و شركت دراجتماعات و بهره از مجالس علمى و دینى با بقیه احكام آشنا مى گردند.

3. امام صادق( ع) مى فرمایند: « لایزال الدین فائما ما قامت الكعبه » ترجمه: دین همواره قائم و برقراراست، تا هنگامى كه خانه كعبه بر قرار و استوار باشد و مسلمانان عاشقانه و صادقانه به دور آن طواف كنند.

4. حضرت زهرا( ع) در ضمن خطبه فدكیه مى فرماید: « فجعل الله الایمان تطهیرا لكم من الشرك. .. والحج تشیدا للدین » ترجمه: خداوندایمان را براى پاك و منزه نمودن شمااز، پرك و بت پرستى. .. و حج را براى تشیید و تحكیم مبانى دینى قرار داده است.

3. دسته سوم، روایاتى است كه حج مقبول را آن حجى مى داند، كه انسان مسلمان، ضمن انجام اعمال و مناسك خود، معالم دین و حلال و حرام خود را سوال كرده و یاد بگیرد و ولایت و دوستى خود را برامام حق عرضه داشته و برائت و تنفر خود رااز دشمنان دین اعلام نماید. فضیل مى گوید: امام باقر( ع) به مردمى كه گرد كعبه طواف مى كردند نگاهى كرد و فرمود: « هكذا كانوا یطفون فى الجاهلیه انماامرواان یطوفوا بهاثم ینفروا الینا فیعلمونا ولایتهم و مودتهم و یعرضوا علینا نصرتهم ثم قرء هذه الایه واجعل افئده من الناس تهوى الیهم » ترجمه: مردم دستور دارند كه گرد خانه كعبه طواف كنند. و سپس به طرف ما بیایند و ولایت و دوستى خود را به مااعلام كنند و یارى خود را نسبت به ما عرضه بدارند. سپس این آیه را قرائت فرمود: (دلهاى برخى از مردم را متوجه ما گردان). سدیر مى گوید: امام باقر( ع) وارد مسجدالحرام مى شد و من خارج مى شدم كه دست مرا گرفت و رو به كعبه ایستاد و فرمود: « یا سدیرانماامرالناس ان یاتوا هذه الاحجار فیطوفوا بهاثم یاتونا فیعلمونا ولایتهم لنا » ترجمه: مردم مامور شدند كه نزداین سنگها (كعبه ) بیایند و گرد آن طواف كنند و سپس نزد ما آیند ولایت خود را نسبت به ما عرضه بدارند. همین است گفته خداوند در قرآن كه مى فرماید: « انى لغفار لمن تاب و آمن و عمل صالحا ثم اهتدى » ترجمه: من آمرزنده ام آنى كه ایمان آورد و كار شایسته كند و سپس رهبرى شود آن گاه با دست به سینه اش اشاره كرد و فرمود: به سوى ولایت ما رهبرى شود. و پس از آن عده اى از عالمان دینى را كه به وظایف خود عمل نمى كردند، به عنوان كسانى كه سد راه خدا مى كنند معرفى كرد و در ادامه فرمودند: كه اگراین پلیدان در خانه خود بنشینند و داعیه نداشته باشند، عده اى از مردم گول نمى خورند و راه حق وصاحب حق را مى یابند وازاواطاعت مى كنند.

امام باقر( ع) دراین روایات، حج مردمى كه در مراسم حج شركت مى كنند، و تنها براى ظاهر آن اكتفا كرده و به معارف و رهبرى خوداهمیت نمى دهند، حج جاهلیت نام گذارى مى كند و حج راستین را حجى مى داند كه حج گزار وقتى به خانه و وطن و محل زندگى خود بر مى گرد، نسبت به اصول عقاید و معارف خود شناخت جدیدى به دست آورده باشد. با رهبران راستین، دیدار و حلال و حرام خود را سوال كرده با آنان تجدید بیعت كرده باشد.

4. دسته چهارم از روایات، از حج به عنوان جهاد یاد كرده است. تعبیراز حج به جهاد، در روایات و در كنار هم قرار گرفتن آیات حج و جهاد (سوره حج , آیه 27,33,38,41) در قرآن بیانگرارتباط و تناسب بین این دو دسته از آیات كریمه است و آن مناسبت بیان بعد فرهنگى و تبلیغى حج است. پیامبراسلام( ص) مى فرماید: بهترین جهاد حجى است كه پذیرفته شده باشد. از پیامبراكرم( ص) سوال شد آیا براى زن جهادى است؟ آن حضرت فرمودند: بله. براى زنان جهادى است كه در آن جنگ مطرح نیست و آن شركت در مراسم حج است. على( ع) مى فرماید: حج، جهاد هرانسان ضعیفى است. این كه در برخى از روایات حج، جهاد نامیده شده به خاطر تناسبى است كه بین این دو وجود دارد، بدین شرح: حج بسان جهاداست در آثار واهداف، یعنى همانگونه كه هدف از جهاد اسلامى رفع موانع تبلیغ و گسترش اسلام و دفاع از مستضعفین و ستمدیدگان و مبارزه با مستكبران و ستمگران است، در مواقعى كه زمینه براى جهاد این گونه نیست، این اهداف بزرگ بایداز راه شركت در مراسم پرشكوه حج پى گیرى شود و نقشه هاى جهاد عملى و وسائل ارتباط و نحوه همكارى مسلمانان با یكدیگر و موقف دفاع عملى آنان در برابر توطئه هاى دشمنان دین در همین موسم طرح ریزى شود. بنابراین، كنگره عظیم حج بهترین مكانى است كه عالمان دینى باید، با آگاهى بخشى و بینش كه به مسلمانان جهان مى دهند، آنان را براى مقابله با توطئه هاى دشمنان اسلام، دفاع از مرزهاى خاكى و عقیدتى اسلام آماده كنند.